Het Vierwindenhuis

Het Vierwindenhuis is een woningbouwproject waarvan de Amsterdamse filosoof Fons Elders en de Florentijnse architect Piero Frassinelli de geestelijke vaders zijn. Elders leverde de ideeën waaraan Frassinelli vorm gaf. Het Vierwindenhuis komt tegemoet aan twee, vaak met elkaar op gespannen voet staande tendensen in de moderne maatschappij: behoefte aan privacy en behoefte aan sociale contacten zonder de sociale controle van weleer.

FOTO'S: ERNEST ANNYAS EN MAURICIO RUBINSTEIN

Hoewel het Vierwindenhuis bouwtechnisch geen noviteiten kent, is het een interessant project vanwege twee belangrijke invalshoeken. Enerzijds verenigt het plan vele in de woningbouw gebruikelijke elementen -van de gangbare technische installatie tot het gebruikelijke dubbele glas-, anderzijds is het een directe architectonische vertaling van een diepgaande filosofie. Bovendien heeft het project een lange voorgeschiedenis en de afgelopen tien jaar diverse transformaties ondergaan.

Het Vierwindenhuis is georiënteerd op de Poolster. In zijn boek 'Het laatste vliegend tapijt-De avonturen van Jean-Pierre schrijft Elders over de Poolster: 'De Poolster geeft je houvast, omdat hij altijd de Noordpool aanwijst. Daarom heet hij de Poolster. En in tegenstelling tot de zon en de maan, bevindt hij zich altijd op dezelfde plaats.'

Het ontwerp van het Vierwindenhuis is gebaseerd op twee carrés: een buitencarré en een verkeerscarré die diagonaal ten opzichte van elkaar zijn verschoven over de noordzuid-as. Het plan omvat 89 koopappartementen; vier centrale hallen -gelegen op de diagonalen van het vierkant-; bedrijfsruimten op de begane grond en enkele ateliers op de verdiepingen. De appartementen variëren van twee tot en met vijf kamers. Deze zijn gegroepeerd in vier vleugels rond een binnenplein van circa 25x25 meter, die onderling spiraalvormig oplopen. Deze spiraalvorming -met telkens een verschil van 70 centimeter- brengt met zich mee dat de niveaus van de verdiepingen onderling van elkaar verschillen. De terrasvormige opbouw zorgt niet alleen voor ongeveer 2000 vierkante meter zonnig gelegen terrassen op het zuidoosten en -westen, maar biedt tegelijk een eigen toegang tot alle kamers, naast de gangbare ontsluitingen via vier centraal gelegen trappenhuizen. De entrees tot de trappenhuizen zijn geplaatst aan de uiteinden van de noordzuid-as en de oostwest-as: vandaar de naam 'Vierwindenhuis'. Achter het noordelijke trappenhuis bevindt zich een lift. De naam van het plan verwijst naar de Oosterkerk aan het begin van het schiereiland Wittenburg. De Oosterkerk zelf hoort met de Zuider-, Wester- en Noorderkerk tot de vier kerken die de vier windrichtingen van de stad markeren.

Een ander belangrijk gegeven, waarin het Vierwindenhuis zich van de gangbare woningbouw onderscheidt, is dat elke vleugel een gemeenschappelijke ruimte heeft. Deze grote, op de vier hoeken gesitueerde hallen verwijzen naar één van de vier oerelementen. Zo symboliseert de groene Noordhal het water; de gele Oosthal de aarde; de blauwe Zuidhal de lucht en de rode Westhal het vuur. De vier hallen hebben een oppervlakte van 8x8 meter en een hoogte van 23 meter. De bewoners eigenaren, die zich hebben georganiseerd in de Vereniging Vierwindenhuis, zullen de hallen en het binnenterrein een bestemming geven en gaan beheren. Gedacht wordt aan een fontein in de Noordhal. In de Oosthal is een wintertuin gepland, terwijl de Westhal een café zal gaan bevatten. De blauwe Zuidhal, die is bestemd voor een vergaderzaal annex theatertje, is de enige hal waarvan de vorm niet gebaseerd is op een driehoek maar op een vierkant.

De Oosthoek - aarde- heeft een grof gemetselde buitengevel.
Frassinelli heeft ter plekke als een echte 'bouwheer' op de steiger gestaan en voorgedaan wat de bedoeling was. De uitvoerende metselaar heeft vervolgens naar eigen inzicht het verloop van grof naar fijn ingevuld.

Om inzicht te krijgen in de filosofische uitgangspunten van het Vierwindenhuis -zowel de combinatie van privacy en gemeenschappelijkheid als de verwijzing naar de oerelementen- moeten we terug naar het begin van de jaren zeventig. In het Noord-Hollandse Warder werd onder de titel 'Aarde Water Vuur Lucht" rond een boerderij een experimenteel kunst-landschapsproject gestart dat volgens initiatiefnemer Fons Elders 'zowel qua ruimtelijke omgeving als qua vorm en betekenis ver buiten de gangbare verwachtingen valt. Een hooggeïndustrialiseerde stedelijke samenleving leeft noodzakelijk op gespannen voet met de natuur. Een landschapsproject als het onze is zelf een gevolg van de vervreemde verhouding tussen mensen en natuur', aldus Elders die momenteel hoogleraar is aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht.

Plattegronden Vierwindenhuis:

1. Woonkamer
2. Slaapkamer
3. Keuken
4. Badkamer

Naast het landschapsproject, dat overigens nu 20 jaar later nog steeds 'levend' is, spelen twee persoonlijke ervaringen van de filosoof een rol bij de totstandkoming van het Vierwindenhuis. Elders: 'Het verhaal van het Vierwindenhuis begint in januari 1977 in het huis van Mamadoe Traoré, een antiquair te Mopti, een oude handelsstad aan de Niger in Mali. We nemen onze intrek in een kamer, die door een deur verbonden is met de kamer van Mamadoe. Alle kamers van de leden van deze grote familie hebben een deur die uitkomt op een groot rechthoekig binnenplein, voorzien van een waterput en een toren. Het toilet boven in de toren maakt de dagelijkse stoelgang, met de zon of maan als stille getuigen, tot een onderdeel van het cyclische ritme van dag en nacht. Via een poort heeft de binnenplaats een verbinding met de straat. De overgang van de markt naar de straat, van de straat naar het binnenplein en van het binnenplein naar de markt is een ruimtelijk continuüm, een spiegelbeeld van het sociale gedrag. Alle leden van het gezin beschikken over een eigen kamer. Soms komt de vrouw van Mamadoe 's avonds de binnenplaats over om met haar man in diens kamer de nacht door te brengen. De kamers blijken ruimten van personen te zijn, niet van functies.'

Naar aanleiding van zijn ervaringen bij de Traoré's richt Elders in 1979 de Stichting Bolhuis op. De stichting gaat zich inzetten voor een architectonische en sociale vernieuwing van de omgeving. De naam Bolhuis wordt ontleend aan een ontwerp van Bert van Hulst die de ideeën van Elders vertaalt in een bolvorm. In 1981 wordt naast de stichting de Vereniging Bolhuis opgericht. Doelstelling: het samenbrengen en uitbalanceren van leef- situaties en organisatiepatronen, die gewoonlijk gezien worden als onverzoenbaar of onderling tegenstrijdig. Voorbeelden hiervan zijn: zowel verdergaande individuele privacy als sociale contactmogelijkheden; het samenwonen van meerdere generaties en diverse typen huishoudens. Concreet wil de vereniging deze alternatieve woonfilosofie realiseren in een woningplan: het Vierwindenhuis.

De tweede persoonlijke ervaring van Elders, die van invloed is geweest op de totstandkoming van het Vierwindenhuis, is de confrontatie met het werk van Piero Frassinelli. Elders bezoekt in het begin van de jaren tachtig een tentoonstelling van het architectenbureau Superstudio in de Academie voor Beeldende Kunsten te Florence.

Elders: 'Terwijl ik verbijsterd mijn weg zoek door deze tentoonstelling van superarchitectuur, zie ik het volgende ontwerp: woningen, gegroepeerd in een hoefijzervorm, trapsgewijs in het heuvellandschap oplopend met een eenvoudige, maar prachtige centrale ontsluiting, waar ook aan de privacy van de mensen gedacht was. De architect heet Piero Frassinelli.'

Frassinelli startte op verzoek van Stichting Bolhuis nog datzelfde jaar met het ontwerpen van het Vierwindenhuis. Dit op basis van een beknopt programma van eisen, geformuleerd door de ontwerpcommissie van Vereniging Bolhuis. Het pve, enkele foto's van het terrein, brieven en telefoongesprekken plus Elders' boek 'Lucht Water Vuur Aarde' wezen hem de weg. Zoals in het bijgaande 'Illustratieve Relatie' gelezen kan worden, heeft Frassinelli de volgende stappen gezet in het ontwerpproces: oriëntatie van het gebouw; dimensionering; de kolom als constructie-beginsel en het huis als heuvel. Deze heldere methodiek van werken heeft het hem mogelijk gemaakt het plan verschillende keren volledig opnieuw te tekenen, zonder deze oorspronkelijke stappen, die ieder op zich een beslissing inhielden met veel gevolgen, te hoeven herroepen.

Het ontwierp en de bouwplannen van het Vierwindenhuis hebben in de jaren tachtig diverse transformaties ondergaan. Om dit te illustreren: het uiteindelijk gerealiseerde plan is het Vierwindenhuis in zijn zesde gedaante. De belangrijkste wijzigingen die in die tijd zijn doorgevoerd, zijn de volgende. Allereerst het loslaten van de constructie op basis van kolommen; dit vanwege de te hoge kosten. De hoeveelheid binnentredend daglicht werd vergroot. Om kostentechnische redenen werd verder het aantal woningen van 60 vergroot naar 89. De vierde belangrijke wijziging heeft betrekking op de noordwest-buitengevel. Evenals de zuidwest- en zuidoost-buitengevels kende ook deze gevel oorspronkelijk een piramidevormige opbouw. Dit werd om stedebouwkundige redenen losgelaten naar aanleiding van de bouw van een aangrenzende, 'banaanvormige' flat.

Het laatste punt heeft betrekking op de indeling van de appartementen. Ze kennen een zogenaamde cellen-indeling als vertaling van het uitgangspunt dat de ruimten niet van de functie maar van de persoon zijn. Het gaat hierbij om een woonkamer met daaromheen slaapkamers met ieder een eigen ontsluiting en een standaard oppervlakte van 4.20x4.20 vierkante meter voor alle ruimten. Hoewel de indeling in de meeste gevallen kon worden gehandhaafd, heeft men het op enkele plaatsen moeten veranderen.

Verantwoordelijk voor de concretisering van het ontwerp van Frassinelli en de vertaling ervan naar de Nederlandse situatie is architect Ronald van Duivenbode. Aannemer Nelissen Van Egteren, ontwikkelaar Banero-Spaarneveste en later aannemer De Nijs hebben zich ook veel inspanningen getroost. Nelissen Van Egteren was, met zowel extern als intern een investering van twee ton, hiervan de belangrijkste. In die tijd zag het er ook daadwerkelijk naar uit dat het project gerealiseerd zou worden. De eerste paal van het Vierwindenhuis was zelfs gepland op 23 mei 1987. De bouw ging echter niet door omdat eerst Nelissen van Egteren en later Banero Spaarneveste -beide onderdeel van de holding Amstelland- zich terugtrokken. Door de overmaat aan buitenruimte en de vier centrale hallen bleef men met een te risicovol gat van enkele tonnen in de begroting zitten. Mede vanwege de 'bezetenheid' van Elders -die tenslotte al een kleine tien jaar met het initiatief bezig was- werd onmiddellijk via De Nijs -in de plaats gekomen van Nelissen van Egteren- contact gezocht met het Bouwfonds. Aardig detail: het Bouwfonds had reeds in 1979 aangegeven niet geïnteresseerd te zijn in het Bolhuis van Van Hulst en zelfs in een later stadium 'nee' gezegd tegen de realisatie van één van de eerdere gedaanten van het Vierwindenhuis.

Dat het Vierwindenhuis er toch gekomen is, wordt door initiatiefnemer Elders een wonder genoemd. Na jaren van lobbyen, touwtrekken, toezeggingen en afwijzingen kon het project met behulp van het Bouwfonds worden gerealiseerd. Toch verliepen ook de onderhandelingen met het Bouwfonds niet zonder slag of stoot. Elders en Frassinelli hielden op essentiële punten vast aan het ontwerp, terwijl er voor het Bouwfonds grofweg vijf problemen waren, die overwonnen moesten worden, voordat zij in het project wilden stappen. Allereerst was een voorwaarde dat niet Stichting het Vierwindenhuis maar het Bouwfonds als opdrachtgever zou gaan fungeren. Daarbij moest vooraf zekerheid zijn over een percentage van 60 procent aan verkochte woningen. Hoewel uiteindelijk niet meer dan 25 van de 89 woningen waren verkocht, ging het project, met name uit pr-overwegingen en vanwege de grote uitdaging, toch door. Een tweede obstakel dat uit de weg moest worden geruimd, waren de hoge stichtingskosten van de bedrijfsruimten, die gepland waren op met name de begane grond. Deze konden met behulp van subsidies van het Ministerie van Economische Zaken worden afgetopt.

Een ander probleem was het gegeven dat de vier hallen buiten de stichtingskosten waren gehouden. Voor 42 woningen gold de premie A-regeling, terwijl voor de overige 47 woningen de premie D-regeling voor stadsgebieden gold. Door (een deel) van de hallen bij de regeling te betrekken zouden de woningen te duur worden. De oplossing werd mede gevonden doordat de premie D-regeling in 1988 zou komen te vervallen en alle overige regelingen op het punt stonden te worden gewijzigd. Door de premie D-regeling van 1987 om te zetten in de premie C-regeling (met een hogere stichtingskostengrens) kon ook dit worden opgelost. Iets anders dat op het gebied van de premies speelde, was dat de eerste bouwplannen niet voldeden aan de bouwverordening. Gelukkig kon op diverse punten vrijstelling worden verkregen van de gemeente. Met name het laten vallen van de eis van bergingen op de begane grond was belangrijk.

Een vierde obstakel voor het Bouwfonds was een gat van zeven ton in de financiële opzet van de initiatiefnemers. Naast genoemde subsidies en regelingen kon dit door een subsidie uit het Stadsvernieuwingsfonds en een aantal aderlatingen, door zowel het Bouwfonds als De Nijs, worden weggewerkt. Het laatste, maar zeker niet onbelangrijkste probleem, was dat volgens het Bouwfonds de concrete, technische uitvoering van de plannen op diverse punten te wensen overliet. Hier wordt in het artikel 'De filosofie bebouwd' dieper op ingegaan.

De bouw van het Vierwindenhuis startte een kleine tien jaar na de oprichting van Stichting Bolhuis; in mei 1988. Het wordt deze maand (april 1990) opgeleverd. Eigenlijk is er maar één persoon die de vraag of het project geslaagd te noemen is, kan beantwoorden: initiatiefnemer Fons Elders. 'Op enkele details na, ben ik tevreden over het Vierwindenhuis, zoals het er nu staat. Het integreren van de drie niveaus van kosmologie, sociaal gedrag en architectuur was het gecompliceerde uitgangspunt. Het integreren hield een poging in enkele van de vele contradicties, die men in de dagelijkse praktijk van architectuur en stedebouw tegenkomt, te verzoenen. Dat is gelukt. Om een voorbeeld te noemen: de appartementen bieden de bewoners meer privacy door de directe bereikbaarheid van de kamers van buitenaf, terwijl de diverse sociaal-culturele activiteiten en algemene voorzieningen in het Vierwindenhuis de mogelijkheid tot sociale contacten vergroten zonder hen dwingend te maken. Kinderen kunnen het gebouw beklimmen, alsof het een apenrots is. Ze kunnen spelen op de binnenplaats en muziek en theater organiseren in de Zuidhal met hun ouders en buren als publiek.

De groene Noordhal. In deze hal is een fontein van water gepland (klik om te vergroten)

Piero Frassinelli heeft zijn ontwerp tot zesmaal toe herzien, waarvan het eerste dateert van de zomer van 1982. Die veranderingen waren het gevolg van wensen van toekomstige bewoners; kritiek van ambtelijke zijde; financiële bezuinigingen en niet in het minst een toenemend inzicht hoe het oorspronkelijke programma optimaal kon worden verzoend met de stedebouwkundige situatie. Ondanks het feit dat Plan VI 25 procent goedkoper is dan plan III zijn drie van de vier van de oorspronkelijke ontwerpbeslissingen gehandhaafd: de Poolsteroriëntatie; de 4.20x4.20 module en de piramidische opbouw. Alleen de constructieve opbouw op basis van kolommen is losgelaten. Het Vierwindenhuis in zijn zesde gedaante is een gerijpt plan: ontwerp, constructie en verschillende functies zijn met elkaar vergroeid. Maar oriëntatie, licht en beweging -de tijdsfactor in de architectuur- kunnen pas echt tot hun recht komen, wanneer de terrassen en de daken worden gebruikt; wanneer de mensen in de Westhal eten, terwijl ver boven hun hoofden voorbijgangers op weg zijn naar of van hun appartement: wanneer de buren van het Vierwindenhuis de binnenplaats gebruiken als passage om 's avonds op de kade een wandeling te maken; wanneer het café een trefpunt wordt van de hele buurt; wanneer het binnenplein een en al leven is op de zaterdagse kunstmarkt. Kortom, alleen het dagelijks leven kan de werkelijke schoonheid van het Vierwindenhuis tonen.'

'De eerste stap bij de uitwerking van het project heeft tot doel om op een bijna rituele manier bezit te nemen van het bouwterrein. Vanaf de foto's komt het op mij over als een spookachtige, verlaten en lege ruimte, die nog slechts gekenmerkt wordt door de half uitgewiste sporen van de aanwezigheid van de mensen, die dit gebied vroeger gebruikt hebben. Het terrein is een trapezium, dat niet op die plaats bestaat, maar zich slechts concretiseert op andere plaatsen, in kadasterregisters, in de geest van onbekende mensen: het is ondergedompeld in een landschap dat niet meer bestaat vanaf het moment dat men besloten heeft het totaal te veranderen. Vanaf dat moment wordt het van dag tot dag getransformeerd door het gestaag verrijzen van nieuwe gebouwen, met het naderbij komen van de stad, zodat, wanneer het huis er zal staan, het een andere plek zal zijn, volledig verschillend én verschillend op een nu nog niet te definiëren manier. Het enige zekere van deze plaats is zijn astronomische positie, onveranderlijk gefixeerd in het universum, en dit vermindert onze angst een beetje; van deze overweging zullen wij uitgaan om bezit te nemen van deze niet-bestaande plaats om hem in een werkelijke plaats te veranderen. We zullen op een zonnige dag bezit nemen van deze plaats. We zullen op de grond de richting aangeven van onze schaduw, wanneer die op zijn kortst zal zijn, met deze zeer oude rite zal de bouw beginnen. Wanneer de richting gekozen is, moeten we de dimensie bepalen. Daarvoor zullen wij als parameter onze eenzaamheid nemen, die nu eens zo klein is als een gierstkorrel, dan weer zo groot, dat het universum haar niet kan bevatten en in onze cultuur wordt gemeten in circa vier bij vier stappen. Men zou deze benadering zeer empirisch kunnen noemen, maar als miljoenen mensen een kamer van vier bij vier meter comfortabel achten, wil dat zeggen dat die afmeting op tamelijk gerieflijke wijze een statistische gemiddelde eenzaamheid bevat. De module van de structuren wordt dus 4x4 meter. De kolommen zullen tot verschillende hoogte oprijzen en het spinneweb vormen, waarop het huis geweven zal worden, en het spinneweb zal naar het zuiden gericht zijn.

Het is moeilijk om met geometrische middelen een gebouw te beschrijven dat geen architectuur is in de gebruikelijke zin van het woord; iets dat geen vast volume heeft, noch constant is in tijd, want de interventie van de bewoners zal zo bepalend zijn dat deze het zal doen veranderen vanaf het moment van de constructie en vervolgens van dag tot dag, van jaar tot jaar in een voortdurende inspanning tot aanpassing aan de eigen behoeften, de eigen verlangens, de eigen fantasieën. Een huis waar binnen en buiten relatieve begrippen zijn, een huis, waarvan de daken straten en pleinen kunnen zijn; een huis dat aan de bewakers van de orde getoond kan worden als een normaal apparatementenhuis, maar dat met zijn omhoog rijkende kolommen op de daken, en de constructie van de buitentrappen op de daarvoor gunstig gelegen zonneterrassen zich gemakkelijk transformeert in een huis van vrijheid.

De buitentrappen geven iedere kamer een onafhankelijke verbinding met de straat en bovendien een doorgang langs de buitenkant van het gebouw vanaf de grond tot het dak. De gemeen-schappelijke hallen zijn gedacht als binnenplaatsen, die met eenvoudige structuren van ijzer en glas in zeer korte tijd kunnen worden afgesloten. De huiskamers zien uit op deze binnen-plaatsen via grote ramen, die de geluiden en beelden van het gezinsleven laten doordringen tot de gemeenschappelijke ruimte en de binnenruimten van de huizen laten communiceren met het leven dat zich in de gemeenschappelijke ruimte afspeelt. De appartementen zijn dus gedacht als overgangsstructuren tussen privé (vertegenwoordigd door de kamers met de buitentrappen), de familie-gemeenschap (de woonkamers en de keukens) en de sociale gemeenschap (de hallen en de gemeenschappelijke keukens).

Comune Barberino Val d'Elsa; een ontwerp van Frassinelli.
Woningen, gegroepeerd in een hoefijzervorm, trapsgewijs in het heuvellandschap oplopend met een eenvoudige, maar prachtige centrale ontsluiting

Het concept van het gebouw als een heuvel, waar men vrijelijk kan wandelen op alle buitenniveaus, daar het zodanig ontworpen is dat de verdiepingen van beneden naar boven steeds kleiner worden, is het fundamentele concept van dit projectvoorstel: het zou verder geaccentueerd kunnen worden bij een nadere uitwerking van het project door het aanleggen van glooiende graspartijen bij een gedeelte van de grondetage en door het zodanig accentueren van een deel van de trappen, die naar de terrassen leiden dat de continuïteit tussen het terrein en de niveaus van de terrassen vloeiender wordt. Het zoeken naar een intieme integratie tussen de gebouwen en de open ruimten, die elkaar wederzijds penetreren, kan de indruk geven dat de open ruimten gering in aantal zijn: echter, de open ruimten beslaan 35 procent van de oppervlakte ten opzichte van de voorziene minimale 25 procent van de stedelijke norm, en dit geldt met inbegrip van de gemeenschappelijke gebouwen (winkels, werkplaatsen, fietsenstallingen enz.). Bovendien moet men bedenken dat het grootste deel van de overdekte ruimten alleen op grondniveau voorkomt, zodat daardoor de vrije ruimten door de zon beschenen worden en niet gehinderd worden door overhangende volumes. Het doel van een intense integratie tussen de binnen- en buitenruimten deed mij afzien van de oplossing om de benedenverdieping gedeeltelijk of geheel op pilaren te zetten. In plaats daarvan zijn in de benedenetages de grootste appartementen geplaatst, waar gewoonlijk de kinderen leven, die de meest geïnteresseerden zijn in dit type relatie met de buitenwereld. Het voorstel dat ik summier heb toegelicht presenteert zich als een algemeen idee, een benadering van het probleem dat van uw kant eerder op een kritische discussie dan een aanvaarding (of verwerping) vraagt. Daarom zijn er in deze fase van het project veel secondaire elementen niet in overweging genomen, deels van technische, deels van functionele aard. Er zijn ook andere belangrijke delen, die ik niet ontwikkeld heb door gebrek aan meer gedetailleerde informatie. Ik heb er voor het moment de voorkeur aan gegeven om een architectonisch idee te belichten dat tegelijkertijd een idee is van een verschillende manier van wonen en leven, daar ik er zeker van ben dat met een zo flexibele oplossing alle praktische en technische behoeften gemakkelijk bevredigd kunnen worden zonder de geest van het project te veranderen.

Eén van de eerste schetsen van Frassinelli.
Het Vierwindenhuis gezien vanuit het westen.
De oorspronkelijke constructieve opbouw op basis van kolommen is duidelijk herkenbaar.

Tot besluit van deze toelichting moet ik u bekennen, dat ik het ontwerpen van dit gebouw met veel belangstelling ondernomen heb vanwege de mogelijkheden tot vernieuwing, die het bood, maar zeker ook met een bepaald gevoel van onbehagen, omdat ik tijdens het ontwerpen het directe contact met u, die erin zullen leven, erg gemist heb. Voor mij is een gebouw een integrerend deel van diegene, die erin woont. Het ontwerpen van woningen is mijns inziens veel persoonlijker dan het maken van kleding of een portret. In dit geval was ik gedwongen een 'identikit' te maken. Ik hoop van harte dat het gelijkend is. Ik ben ervan overtuigd, dat het niet om een misdrijf gaat. Het slachtoffer zou, zoals gewoonlijk, de architectuur zijn.'

Piero Frassinelli, Florence (1-10-'82)